Geschiedenis | 100 jaar Bibliotheek Oss

“Een opvoedingsplaats voor geestelijke verheffing”

Honderd jaar Osse openbare Bibliotheek

Door Jurgen Pigmans, Erfgoedspecialist Stadsarchief Oss

Mejuffrouw Keulemans, directrice van de Osse bibliotheek, maakt de lokale jeugd eind jaren vijftig wegwijs in de biebcollectie in de Monsterstraat. (Fotograaf Daan Scholte. Collectie Stadsarchief Oss.)

“Het boek is het papieren geheugen van het mensdom”, schreef het Dagblad voor Oss en Omstreken in 1953 in een artikel over de plaatselijke bibliotheek. In 2021 viert dit instituut voor de “geestelijke verheffing” zijn eeuwfeest: de Bibliotheek Oss bestaat honderd jaar!

Begin 1921 werd voor het eerst een fysieke locatie in gebruik genomen waar Ossenaren in hun leesbehoefte konden voorzien. Het was de bedoeling dat de “Openbare Leeszaal en Boekerij op R.K. Grondslag voor Oss en Omstreken” al vanaf januari van dat jaar gehuisvest zou zijn in Villa Josina, het voormalige woonhuis van margarinefabrikant Jan Jurgens aan de Molenstraat. Daarvoor moest echter wel eerst de Geldersche Credietvereeniging verhuizen naar haar nieuwe onderkomen. Dat was alleen nog niet klaar in januari 1921.

Noodhulp-Leeszaal
Om de leden van de nieuwe Osse bibliotheek toch enigszins tegemoet te komen, konden alvast schriftelijk de gewenste boeken aangevraagd worden bij de eerste dienstdoende bibliothecaris: pater Vincentius van Wijk. De Osse Karmelieten hadden namelijk onder aanvoering van Titus Brandsma een grote rol gespeeld in de totstandkoming van de Osse bibliotheek en leeszaal. Toen eind februari de villa nog steeds niet vrij was, wilde het biebbestuur niet langer wachten; op 28 februari werd ruimte in gebruik genomen in het Bondsgebouw. Een “niet-plechtig-ingewijde noodhulp-Leeszaal”, zo schreef de Osse krant.

Villa Josina aan de Molenstraat in 1892. (Fotograaf Wilhelm Ivens. Collectie Stadsarchief Oss)

Een ansichtkaart van de Molenstraat uit 1935, gezien richting het Walplein. Met rechts in beeld het oude postkantoor, daarnaast het Carmel College (later TBL) en links daarvan Villa Josina, destijds in gebruik als Openbare Leeszaal. (Collectie Stadsarchief Oss)

Villa Josina aan de Molenstraat
Een maandje later gingen dan toch de deuren open van de eerste échte locatie van de Osse bibliotheek. De opkomst bij de officiële opening was groot, net als de waardering van de inrichting en collectie, zo meldde De Stad Oss. “De eenvoudige maar smaakvolle meubelen, een tweeduizend boeken, een zestigtal tijdschriften, een tiental couranten maken het tot een gezellig zitje, waar geen sprake is van verveling en ieder, die een ledig uurtje heeft, een zeer aangename en passende tijdspasseering kan vinden.” Villa Josina aan de Molenstraat zou vervolgens drie decennia de plek blijven waar lezend Oss terecht kon.

De voormalige Ambachtsschool in de Monsterstraat in 1971. (Fotograaf Paul van der Werff. Collectie Stadsarchief Oss)

De leeszaal in de bibliotheek aan de Monsterstraat. (Fotograaf Daan Scholte. Collectie Stadsarchief Oss.)

Mejuffrouw Keulemans in de weer met emmers en pannen, om lekkage in de Osse bibliotheek aan de Monsterstraat op te vangen. (Fotograaf Daan Scholte. Collectie Stadsarchief Oss.)

Monsterstraat
De uitbreiding van het naastgelegen Titus Brandsma Lyceum bracht eind 1951 een verhuizing van de bibliotheek teweeg. Villa Josina werd afgebroken voor de groei van de school. De bibliotheek vond een nieuw onderdak in de voormalige Ambachtsschool in de Monsterstraat. Ook daar groeiden het ledenbestand, het aantal bezoekers van de studiezaal en de hoeveelheid uitgeleende boeken. De locatie zelf bleef helaas een groot vraagstuk. Het Dagblad voor Oss en Omstreken tekende in 1953 uit het jaarverslag van de bibliotheek op “dat de huisvesting slecht is te noemen. De hoofduitleen kan nauwelijks verwarmd worden, wegens te grote afmetingen van ’t lokaal.” Ook was de studiezaal verre van rustig “omdat het auto-eenrichtingsverkeer zo rakelings die voormalige ambachtsschool passeert en lawaai veroorzaakt, maar tevens omdat er in dit gebouw nog verschillende andere instellingen en zelfs een leerfabriek zijn gehuisvest.” Op dinsdagavonden hield zowaar stadsharmonie KVA in hetzelfde gebouw zijn repetities.

Een ansichtkaart met het nieuwe Cultureel Centrum “De Lievekamp”. (Collectie Stadsarchief Oss)

Een trotse directrice Keulemans poseert tussen de lege boekenrekken van de nieuwe bibliotheek in Cultureel Centrum “De Lievekamp”. (Fotograaf Paul van der Werff. Collectie Stadsarchief Oss)

Splinternieuwe bibliotheek in de Lievekamp
Verbetering van de huisvesting liet nog vijftien jaar op zich wachten. Met de voltooiing van Cultureel Centrum ‘De Lievekamp’ in 1968 werd niet alleen een nieuwe schouwburg, maar ook een splinternieuwe bibliotheek voor Oss gerealiseerd. Toch sprak toenmalig directrice van de bibliotheek, mejuffrouw Keulemans, nog steeds van “een noodtoestand”. Het boekenbudget was karig en het ledental stagneerde, vooral doordat het aantal jeugdleden terugliep. Misschien kwam dat door de veranderende tijdsgeest, of liever: het feit dat de directrice die juist niet leek aan te voelen. “Ik, Jan Cremer bijvoorbeeld komt er bij mij niet in”, zei ze in het Brabants Dagblad. “Ik heb het boek niet gelezen en ik zal het ook nooit lezen, maar ik weet bij voorbaat al dat het schunnig is.” Mejuffrouw Keulemans ging in 1970 met pensioen. Niet veel later liet de Osse bibliotheek het label ‘R.K.’ los; vanaf december 1974 ging het hier om de ‘Vereniging Openbare Bibliotheek voor Oss’. Daarnaast droeg de nieuwe Bibliotheekwet bij aan vernieuwing, door het gratis jeugdlidmaatschap. Het aantal Osse jeugdleden verdubbelde nagenoeg in 1975, van ruim 5.000 naar bijna 10.000 aan het einde van dat jaar.

De studiezaal in de bibliotheek aan de Raadhuislaan in 1981. (Fotograaf Paul van der Werff. Collectie Stadsarchief Oss)

De verbouwde en uitgebreide bibliotheek halverwege de jaren tachtig. (Fotograaf Paul van der Werff. Collectie Stadsarchief Oss)

Bibliothecaris Hans van Duijnhoven bij de videocollectie van de Osse bibliotheek, halverwege de jaren tachtig. (Fotograaf E. Francissen. Collectie Stadsarchief Oss)

In de jaren tachtig deed ook de computer zijn intrede in de Osse bibliotheek. (Fotograaf Paul van der Werff. Collectie Stadsarchief Oss)

Directrice Edith Francissen en burgemeester Eppo van Veldhuizen, bij de ingebruikname van de Bibliobus in 1986. (Fotograaf E. Francissen. Collectie Stadsarchief Oss)

Veranderingen en verbouwingen
De jaren tachtig en negentig zorgden op hun beurt ook voor flinke veranderingen. De Osse bibliotheekdependances in de Ruwaard en Schadewijk gingen weliswaar dicht, maar de hoofdvestiging aan de Raadhuislaan werd flink verbouwd en uitgebreid. Ook deed de Bibliobus zijn intrede, om de collectie nog lokaler te kunnen inzetten. En in 1990 werd voor het eerst een geautomatiseerde catalogus in gebruik genomen. Halverwege dat decennium volgde opnieuw een verbouwing van de Osse bibliotheek, tot de vorm waarin ze grotendeels nu nog bestaat.

Op naar het Walkwartier
We zijn inmiddels een kwart eeuw verder en de Bibliotheek Oss is onderdeel geworden van een veel grotere organisatie. In 2004 werd de BasisBibliotheek Maasland (BBM) opgericht, een fusie van negen openbare bibliotheken in de gemeenten Bernheze, Landerd, Lith, Maasdonk en Oss. Na uitbreiding met bibliotheken uit de gemeenten Veghel (2010) en Uden (2013) volgde verdere schaalvergroting, tot de Noord Oost Brabantse Bibliotheken (NOBB). En in 2016 werd het Stadsarchief Oss onderdeel van de Osse bibliotheek. De Bibliotheek Oss zit echter nog steeds in hetzelfde gebouw. Nog wel. De plannen voor het Osse Walkwartier omvatten namelijk ook een nieuw cultuurhuis op de plek van de voormalige V&D: het Warenhuis. Het hart daarvan zal gevormd worden door de Bibliotheek Oss. Die keert dan over enkele jaren terug naar praktisch dezelfde plaats als waar ze een eeuw geleden het levenslicht zag. En dan krijgt het Osse stadscentrum een broodnodige culturele impuls. Of, zoals de Osse krant in januari 1921 al schreef: “Een kweekplaats van gezonde denkbeelden, nieuwe initiatieven, edelmoedige besluiten, een opvoedingsplaats.”