Hoe Oost-Brabant wereldnieuws werd

Kasteel 17 september 1944De militaire operatie Market-Garden heeft tot doel een snelle bezetting van het Ruhrgebied. Bovendien zouden bij het slagen van de operatie de in ons land aanwezige Duitse eenheden van Duitsland worden afgesneden. De oorlog aan het Westfront zou nog vóór de winter te beëindigen zijn…. De opzet van Market-Garden is het leggen van een “tapijt” luchtlandingstroepen in bezet gebied langs de lijn Eindhoven-Son-Sint Oedenrode-Veghel-Uden-Grave-Nijmegen-Arnhem. Dit wordt opgedragen aan het in Engeland verblijvende Eerste Luchtlandingsleger onder bevel van luitenant-generaal Lewis H. Brereton. Het Tweede Britse Leger dient vanaf het bruggenhoofd ten zuiden van Valkenswaard, over de door de parachutisten te bezetten bruggen, op te rukken via Arnhem naar de kust van het IJsselmeer. Deze weg wordt de “Corridor”. De Duitsers zouden geïsoleerd worden in een groot stuk van ons land en de weg naar Duitsland om de Westwall heen zou open liggen. De luchtlandingsaktie krijgt de codenaam: operatie “Market”, de grondaktie van het Tweede Britse Leger wordt operatie “Garden” genoemd.

Het Tweede Britse Leger onder leiding van luitenant-generaal Sir Miles Dempsey bestaat uit drie legerkorpsen. Hiervan wordt het 30e Legerkorps onder leiding van generaal Horrocks uitgekozen voor de stoot naar Arnhem. Het dient via de Corridor op te rukken. Het 8e en het 12e Legerkorps volgen later om de Corridor te verbreden en te versterken. Het 8e Legerkorps op de rechterflank en het 12e Legerkorps op de linkerflank. Het luchtlandingsleger bestaat uit drie divisies. De 1e Britse parachutistendivisie krijgt als opdracht te landen bij Arnhem en de bruggen over de Rijn te veroveren. De 82e Amerikaanse Parachutistendivisie wordt aangewezen om de bruggen over de Maas bij Grave, de Waal bij Nijmegen en over het Maas-Waalkanaal te bezetten. De 101e Airborne Division krijgt het zuidelijke gedeelte van het “tapijt”: vanachter de Duitse frontlijn naar Eindhoven, naar het noorden door Son-Sint Oedenrode, Veghel en Uden. De bruggen over de Dommel in Eindhoven, over het Wilhelminakanaal bij Son, over de Dommel in Sint Oedenrode en de spoorweg- en autowegbruggen over de Zuid-Willemsvaart en de Aa in Veghel moeten onbeschadigd in handen komen.

Schoolstraat Dinther 17 sept. 1944De Amerikaanse parachutisten ofwel de Screaming Eagles moeten deze plaatsen ook veroveren. De opdracht moet snel worden uitgevoerd. De Guards Tanks moeten de 101e Airborne Division als eersten bereiken en daartoe door het gebied van de divisie trekken om de anderen verder naar het noorden te kunnen bereiken. Hierdoor krijgt deze divisie voorrang met het bevoorraden, totdat het 30e Legerkorps haar heeft bereikt. De gehele operatie is ongewoon en riskant. Luchtlandingstroepen, die neergelaten worden op vele kilometers vanaf hun frontlijnen, een legerkorps, dat oprukt over een enkele weg, omringd door Duitse troepen, die afgesneden moeten worden om de operatie te doen slagen. Tientallen kilometers Corridor, die, als een ketting, slechts zo sterk is als haar zwakste schakel….
Het grootste landingsgebied wordt gevonden als landingszone W ten noorden van het Wilhelmina-kanaal tussen Son, Best en Sint Oedenrode. Hier zullen neerkomen het 502e en het 506e Regiment van de 101e Airborne Division. Hetzelfde gebied zal worden gebruikt voor latere zweefvliegtuigen. Meer naar het noorden wordt een tweede afwerpterrein gevonden om vandaaruit de bruggen bij Veghel in handen te krijgen. “Dropzone  A” wordt gevonden ten zuiden van de Zuid-Willemsvaart bij het plaatsje Eerde. Hier dient het 501e Regiment te landen. Hierop komt nog een aanvulling. Een Bataljon o.l.v. Kinnard van dit regiment zal worden neergelaten ten noorden van het kanaal in “Dropzone A-1”, een klein gebied tussen het kanaal en de Aa ten westen van Veghel.

In totaal stijgen op 17 september 1944 meer dan 1400 bommenwerpers van Engelse vliegvelden op om de in het gebied van Market-Garden aanwezige Duitse luchtafweer en troepen te bombarderen. En dan beginnen vanaf 9.45 uur zo’n twee en een kwart uur lang 2.023 troepentransportvliegtuigen, gliders en hun sleeptoestellen vanaf 24 vliegvelden de lucht in te zwermen. C-47’s met parachutisten aan boord, vliegen in formaties van 45 toestellen. Andere C-47’s en Britse bommenwerpers trekken 478 zweefvliegtuigen. Ter bescherming van deze toestellen zijn boven, onder en op de flanken bijna 1500 jagers en jachtbommenwerpers in de lucht. Om 11.55 uur is de hele armada van de grond: meer dan 20.000 man, 511 voertuigen, 330 stukken geschut en 590 ton aan ander materieel…. In Engeland gaan in totaal 6.695 parachutisten aan boord van 424 C-47’s. Dit, wat betreft de 101e divisie. Van deze 424 toestellen storten er 16 neer, worden er 14 zwaar beschadigd en 84 licht beschadigd.  Over het hele gebied van Market-Garden zijn er omtrent 20.000 parachutisten, die de bruggen moeten veroveren en de “Corridor” open houden tot de komst van de tanks van het grondleger. De eerste tanks worden volgens plan tegen het vallen van de avond op deze 17e september 1944 verwacht bij de parachutisten van de 101e divisie. Het zal anders lopen…
Na enkele dagen komt er langzamerhand tekening in de bres, die in de Duitse verdediging geslagen is. Meter voor meter worden de contouren zichtbaar van de Corridor, ook op de zgn. Feindlagekarten van het stafkwartier van de Heeresgruppe B. De uitstulping in het Nederlandse gebied vertoont zich steeds sterker. Het ogenblik daarentegen nadert voor de Duitsers om terug te slaan. Vanaf 20 september worden de aanvallen op het gebied van de Corridor talrijker en heviger. Veldmaarschalk Model is optimistisch over de kansen van het Duitse tegenoffensief, met name door de versterkingen, die van het 15e Leger onder leiding van von Zangen in het strijdgebied arriveren. Hij beveelt, dat “am 22-9-1944 die feindlichen Marschkolonnen, die sich in Richting Nijmegen bewegen, von Norden und Süden an der Enge von Vechel angegriffen werden sollen und zwar von Süden her durch eine Panzerbrigade der H.Gr.B., von Norden her durch eine Kampfgruppe, der 59. I.D., bestehend aus: 2 Btle., starker Art. und Panzerjägern”.
De keuze van Veghel is een voor de hand liggende keuze. Een blik op de Duitse stafkaarten, die dagelijks de ontwikkelingen op het slagveld in beeld brengen, toont aan, dat de corridor bij Veghel het smalste is. Hier is zij kwetsbaar. Bovendien ligt juist hier, bij Veghel, het grootste aantal bruggen: vier over Zuid-Willemsvaart en Aa. De mannen van het 8ste  en 12de  Legerkorps, die langs de Corridor moeten oprukken, zijn pas bij Son en vorderen langzaam. De parachutisten van de 101e Airborne Division wachten al dagen met stijgend ongeduld op hun komst en versterking. Er zijn delen van de Corridor zonder dekking, behalve dan van de Britse tanks en militairen, die over de Corridor oprukken naar het noorden. Voor zover er van een front kan worden gesproken, is dat niet meer dan de weg met de wegbermen… slechte weersomstandigheden maken luchtsteun voor de Geallieerde troepen onmogelijk. Een geduchte tegenvaller. Veldmaarschalk Model bedoelt in zijn bevel tegen “De engte van Veghel” met name eenheden van de 59ste  Infanterie-Divisie onder leiding van luitenant-generaal Walter Poppe en vervolgens de 107e Pantser-Brigade onder leiding van majoor von Maltzahn.

Het is nimmer de bedoeling van de Duitsers geweest om plaatsen te heroveren. Het is wel de bedoeling om ten eerste de bruggen te heroveren en te vernietigen en ten tweede het verkeer op de Corridor richting Nijmegen-Arnhem stop te leggen. Het eerste lukt – zij het ternauwernood niet; het tweede lukt wel. Aanvoer van materialen, voorraden, brandstof, munitie, manschappen naar het noorden wordt geheel stop gelegd. Geruime tijd staat de onafzienbare kolonne stil. Vooral de tweede blokkade van liefst veertig uur op 24/25 en 26 september is ernstig en veroorzaakt veel tijdverlies.

Duitse luchtfoto van Dinther 4 okt. 1944Het Britse grondleger dient een snelle stoot uit te voeren over het door de landingstroepen gelegde “tapijt” richting Arnhem. De bij Arnhem gelande troepen zijn het verst verwijderd van het naderende grondleger en moeten het zo lang zien vol te houden. De schatting is twee dagen…. Helaas, de snelle stoot naar Arnhem ondervindt vanaf het begin vertraging. Het grondleger vordert aanzienlijk trager dan verwacht, terwijl ook de parachutisten tegenslag ondervinden. Door met name de tweede blokkade wordt de beweging noordwaarts van voorraden en versterkingen stop gezet. Zeer ernstig bovenal is het uitstel van de aankomst bij Arnhem van aanvalsboten, nodig om de ingesloten Britse Eerste Luchtlandingsdivisie te bereiken.  De geblokkeerde Corridor, het ontbreken van aanvalsboten en berichten, dat de Duitse tanks oprukken tegen de ingesloten manschappen, dit alles laat geen hoop meer op behoud van het bruggenhoofd.

Vanaf 17 september tot en met 26 september bedragen de verliezen tijdens de operatie Market-Garden van luchtlandings- en grondtroepen aan gesneuvelden, gewonden en vermisten meer dan 17.000 man. Gezien deze verliezen is het begrijpelijk, dat de Corridor bij de Amerikanen de naam  “Hell’s Highway” krijgt. De Duitse aanval op Veghel wordt ternauwernood afgeslagen in gevechten, vaak van man tegen man.

Nederland is het verhaal van een weg, van de mannen, die vochten en stierven om hem in handen te krijgen en open te houden. Het was geen lange weg, zeker niet in verhouding tot de grote afstanden in deze oorlog en hij liep door Nederland van de Belgische kust naar de Zuiderzee. Het gedeelte voor het 101ste betrof de afstand van Eindhoven door Son en Sint Oedenrode naar Veghel en Uden. Het 101ste zal niet vergeten hoe het vlak bij die plaatsen landde, de vijand verdreef, de bruggen veroverde en de weg vrij hield, terwijl gewacht werd op het geratel van de Engelse tanks die oprukten in de Corridor. Zij moesten lang wachten. Maar eindelijk dan hoorden zij het gerammel van de rupsbanden en de tanks rolden aan hen voorbij. Ze wisten dat ze hun werk deden. Het 101ste had geluk. Verder naar het noorden wachtten andere mannen op het geratel van diezelfde tanks. Maar ze zouden dat nooit horen.

Dr. Frans Govers

Overgenomen uit:
dr. Frans Govers
Corridor naar het Verleden
Veghel: Een snijpunt in Oost-Brabant 1940-1945
Hapert, 1983
Voor opgave van gebruikte bronnen en bibliografie, pag. 284 t/m 288